DEN HAAG – In het Nederlands milieu komt ongezond veel stikstof voor. Dat is niet alleen slecht voor het milieu, maar ook voor de volksgezondheid. Die conclusie staat te lezen in een rapport van de Gezondheidsraad: ‘De invloed van stikstof op de gezondheid’ dat op 10 december 2012 is verschenen. Volgens de onderzoekers is de problematiek rond mestoverschotten en luchtverontreiniging wel verbeterd, maar die ontwikkeling lijkt te stagneren. De Gezondheidsraad pleit daarom voor een intensivering van het stikstofbeleid voor een schoner milieu en minder gezondheidsproblemen.
In het rapport worden de mogelijke effecten van reactief stikstof op de Nederlandse volksgezondheid beschreven. Stikstof is noodzakelijk voor alle vormen van leven. Het is bijvoorbeeld een belangrijke bouwsteen van eiwitten. Planten, dieren en mensen nemen het op als reactief stikstof. Dat moet uit stikstof in de buitenlucht worden gevormd. In de natuur wordt reactief stikstof slechts op beperkte schaal gevormd, hoofdzakelijk door micro-organismen.
Deze grafiek toont aan dat kunstmest (wit) en import van veevoer (geel) veruit de grootste bijdrage leveren aan de stikstofproblematiek.
Kunstmest
De kunstmatige vorming van reactief stikstof werd een eeuw geleden mogelijk gemaakt door de uitvinding van een proces voor de synthese van ammoniak. Deze uitvinding legde de basis voor de fabricage van kunstmest. Daarmee werd een enorme toename van de voedselproductie per hectare grond mogelijk. Naast ammoniak vallen onder reactief stikstof nog vele stikstof bevattende verbindingen, waaronder ammonium- en nitraatzouten.
Met name Nederland en andere Westerse landen hebben te maken met een teveel aan reactief stikstof in het milieu. Dit leidt tot aantasting van het milieu en de volksgezondheid. De overmaat aan reactief stikstof heeft twee belangrijke oorzaken: 1. uitstoot door de landbouw & veehouderij en 2. verbranding van fossiele brandstoffen. De Gezondheidsraad heeft beoordeeld in hoeverre de volksgezondheid gebaat is bij het terugdringen van de hoeveelheid reactief stikstof in ons land.
Effecten op milieu
In het milieu komt reactief stikstof voor in allerlei verbindingen die zich door lucht, bodem, water en vegetatie verplaatsen. Dat heeft positieve en negatieve effecten tot gevolg, zoals productie van plantaardig en dierlijk voedsel, maar ook verontreiniging van het milieu. De interactie tussen de diverse stikstofverbindingen is een complex proces tussen allerlei ketens, kringlopen en dwarsverbanden. Doordat reactief stikstof zich door deze netwerkstructuur beweegt, veroorzaakt het series van opeenvolgende effecten.
Schematische weergave van effecten stikstof op milieu en volksgezondheid. Afb: Planbureau Leefomgeving.
In de intensieve veehouderij komen bijvoorbeeld grote hoeveelheden stikstofverbindingen vrij die via mest en lucht in bodem, lucht en water terechtkomen. Slechts een deel hiervan kan door planten worden opgenomen. Op deze manier verdwijnt volgens het Planbureau voor de Leefomgeving jaarlijks ruim de helft van de geïmporteerde stikstof (in de vorm van veevoer en fossiele brandstoffen) in het milieu. Dit heeft een negatief effect op de natuurlijke kringlopen. Een deel van het reactief stikstof kan uiteindelijk worden omgezet in lachgas (distikstofmonoxide). Dat is een broeikasgas met een veel grotere impact op het klimaat dan CO2.
Mestinjectie
In het verleden heeft de overheid apart beleid gemaakt voor diverse vormen van reactief stikstof. Dit pakte volgens de Gezondheidsraad niet altijd even goed uit. Maatregelen gericht tegen een bepaalde vorm van stikstof bleken soms wel het gewenste effect te hebben, maar daarnaast ook een ongewenst neveneffect op een andere vorm van stikstof. Dit staat bekend als afwenteling: een ongewenst effect wordt beperkt, maar een ander wordt juist groter.
Zo bleek injectie van dierlijke mest in de bodem de ammoniakuitstoot naar de atmosfeer te verminderen, maar tegelijkertijd de emissie van lachgas (distikstofmonoxide) te bevorderen. Lachgas is een broeikasgas. Daarnaast vermindert het de ozonconcentratie in de stratosfeer. Een ander voorbeeld van een maatregel met afwenteling is de introductie van de driewegkatalysator in het wegverkeer. Die reduceert weliswaar de uitstoot van stikstofoxiden, maar is tevens verantwoordelijk voor productie van ammoniak. Het beleid dient daarom vooraf getoetst te worden op dergelijke afwentelingen.
Effecten volksgezondheid
Volgens de Gezondheidsraad heeft een teveel aan reactief stikstof directe en indirecte nadelige effecten op de gezondheid van mensen. Bij een direct effect werkt reactief stikstof rechtstreeks in op de gezondheid. Van een indirect effect is sprake wanneer het nadelige veranderingen in het milieu teweegbrengt die vervolgens een ongunstige invloed hebben op de gezondheid.
Luchtverontreiniging vormt een belangrijk deel van de directe gezondheidsschade (schade aan de luchtwegen en het hart- en vaatstelsel door stikstofoxiden). Een ander deel komt voor rekening van (verontreiniging van) drinkwater en voeding. Daarbij gaat het hoofdzakelijk om nitraat en nitriet. De laatste stof wordt in verband gebracht met kanker (vooral maag-darmkanaal). ‘Het is echter onduidelijk hoe hoog het extra risico op kanker is dat mensen hierdoor lopen’, aldus de Gezondheidsraad.
Ammoniak
Ammoniak afkomstig van dierlijke mest heeft een sterke geur en veroorzaakt al bij lage concentraties geurhinder. Bij hogere concentraties kan ammoniak schadelijke effecten veroorzaken als irritatie van ogen en luchtwegen. Bij gemiddelde concentratie in de buitenlucht is er volgens de Gezondheidsraad waarschijnlijk geen effect op de Nederlandse volksgezondheid te verwachten.
Stikstofcascade. De aanvoerpercentages hebben betrekking op Nederland in het jaar 2000. Afb: Gezondheidsraad.
Ammoniak kan echter via een tussenstap wel schade aan de gezondheid toebrengen door te reageren tot ammoniumverbindingen die een bestanddeel vormen van fijnstof. ‘Hoeveel gezondheidsschade ammoniak op deze wijze veroorzaakt, is tot op heden onduidelijk, omdat luchtverontreiniging een complex mengsel is met een variërende samenstelling en de gezondheidseffecten onvoldoende zijn uit te splitsen naar de verschillende bestanddelen’, stellen de onderzoekers.
Reactief stikstof
Verontreiniging van lucht, bodem en water met reactief stikstof kan daarnaast bijdragen aan mondiale milieuveranderingen, waaronder klimaatverandering en aantasting van ecosystemen. Ook via deze weg draagt reactief stikstof wellicht bij aan allerlei indirecte gezondheidseffecten, zoals schade aan luchtwegen door inademing van ozon en mogelijke toename van infectieziekten door opname van lachgas. Ook tast lachgas de ozonlaag in de stratosfeer aan, waardoor de hoeveelheid UV-straling toeneemt, waardoor de kans op huidkanker en staar stijgt. Bij aantasting van ecosystemen kan bijvoorbeeld ook de voedselvoorziening in het gedrang komen.
Het inzicht in de directe, nadelige invloed van reactief stikstof op de gezondheid is volgens de Gezondheidsraad groter dan de indirecte invloed. Ook is van luchtverontreiniging duidelijker in hoeverre de volksgezondheid erdoor wordt bedreigd dan via drinkwater en voeding. Vanuit het oogpunt van voorzorg is extra aandacht voor het hele spectrum van effecten wenselijk.
Maatschappelijke kosten
De kosten die gemoeid zijn met de invloed van reactief stikstof op milieu en volksgezondheid worden geraamd op 150 tot 750 euro per EU-inwoner / per jaar. Voor Nederland liggen de kosten aanzienlijk hoger: naar schatting 200 tot 1.000 euro per inwoner / per jaar. ‘De situatie in ons land is dus ongunstiger dan gemiddeld in de EU’, aldus de onderzoekers. ‘Dit heeft te maken met onze hoge bevolkingsdichtheid, onze landbouw (intensieve veeteelt; red.) onze forse industrie en ons drukke verkeer’.
De Nederlandse overheid heeft de afgelopen decennia een beleid gevoerd waarmee de hoeveelheid reactief stikstof in ons land is teruggedrongen. ‘Dit proces lijkt de laatste jaren echter te stagneren. Dat is niet alleen ongunstig voor het milieu, maar ook voor de volksgezondheid’, aldus de onderzoekers. ‘Hoewel de invloed van reactief stikstof op de gezondheid nog veel onzekerheden kent, maken de beschikbare gegevens voldoende aannemelijk dat de Nederlandse volksgezondheid baat heeft bij verdere reductie van de hoeveelheid reactief stikstof in ons land.’
Aanbeveling
Uit het oogpunt van volksgezondheid is het volgens de commissie niet voldoende om het lopende stikstofbeleid voort te zetten. Om de hoeveelheid reactief stikstof in Nederland versneld terug te dringen en de stagnatie die zich de laatste jaren lijkt af te tekenen, dient het huidige stikstofbeleid doorbroken te worden. Nader onderzoek kan het inzicht in de schade van reactief stikstof vergroten. Op die manier kan het beleid doeltreffender en doelmatiger worden.
- Download rapport: ‘De invloed van stikstof op de gezondheid’ (PDF)
- Zie ook: Ammoniak | Mestoverschot | Mestfabrieken | Stikstof per Peelgemeente
- Test: Wat is uw stikstofvoetafdruk?
